Od gry karcianej do wyroczni: jak tarot podbił Europę, a potem świat

Gdzieś w Europie pewna rodzina usiądzie dziś po kolacji, by rozegrać kilka partii tarota — licytować, brać lewy i liczyć punkty — nie doszukując się w tym niczego mistycznego. Gdzie indziej, zapewne zaledwie kilka ulic dalej, ktoś wyłoży trzy karty z tej samej rodziny talii i zapyta je o miłość. Obie te osoby dziedziczą ten sam przedmiot. Dziwna i fascynująca historia tarota opowiada o tym, jak jedna talia kart zaczęła wieść dwa zupełnie różne życia.

Narodził się przy stoliku do gry, nie przy ołtarzu

Historia tarota zaczyna się w latach 30. i 40. XV wieku na północy Włoch, na dworach Mediolanu, Ferrary i Bolonii, jako gra karciana zwana trionfi — „triumfy”. Ktoś wpadł na znakomity pomysł, by do zwykłej talii dodać piąty kolor z kartami obrazkowymi: pochód postaci, które rozpoznałby każdy mieszkaniec renesansowego miasta — Cesarza i Papieża, Koło Fortuny, Pustelnika, Śmierć, Diabła, Słońce i Księżyc. Były to stałe atuty, karty bijące zwykłe kolory, a pomysł się przyjął. To od niego wywodzą się gry lewowe z atutami.

Najstarsze zachowane talie były przedmiotami luksusowymi — złocone karty Visconti–Sforza, ręcznie malowane dla rodziny księcia, przypominały bardziej biżuterię niż wyposażenie do gry. Wersje drukowane szybko jednak obniżyły koszt rozgrywki, a gra ruszyła w drogę: przez Alpy do Francji i Szwajcarii, na ziemie niemieckojęzyczne jako Tarock, z powrotem do Włoch jako tarocchi. Przez mniej więcej trzysta lat tarot był tylko tym. Nie przepowiadano za jego pomocą przyszłości. Ówczesne kazania potępiające kości i karty jako występki traktowały tarot po prostu jak kolejną grę.

Po drodze karty uległy standaryzacji. Około 1700 roku drukarze z Marsylii utrwalili wzór drzeworytów — obrazy, od których wywodzi się większość późniejszych talii — nie z ezoterycznego przekonania, lecz z tego samego powodu, dla którego każdy producent standaryzuje swój wyrób: dobrze się sprzedawał. Jeśli chcesz zobaczyć, jak wyglądały te karty, w naszym artykule o talii Rider–Waite zestawiliśmy marsylską kartę liczbową z jej współczesną następczynią.

Paryż, 1781: esej, który zmienił wszystko

W tym miejscu następuje zwrot w całej historii. W 1781 roku francuski pastor i uczony Antoine Court de Gébelin opublikował tom swojej rozległej encyklopedii Le Monde primitif, zawierający krótki esej o grze w tarota. Ogłosił w nim — nie przedstawiając żadnego dowodu poza własnym przekonaniem — że atuty wcale nie są elementem gry, lecz zachowanymi stronami Księgi Thota: zaginioną świętą mądrością starożytnego Egiptu, przemyconą przez stulecia pod postacią rozrywki.

Paryż lat 80. XVIII wieku łaknął starożytnych tajemnic, a esej znalazł idealnego czytelnika: sprzedawcę rycin i gracza karcianego piszącego pod nazwiskiem Etteilla. Został pierwszym w historii zawodowym czytającym tarota we współczesnym znaczeniu, a w 1789 roku wydał pierwszą talię zaprojektowaną do wróżenia, a nie do gry. Obrazy i drukowane słowa kluczowe niemal od razu poszły własnymi drogami — jego Mag nosi podpis Maladie, choroba — lecz zawód, który stworzył, nigdy nie zniknął.

Stulecie okultyzmu

Dziewiętnastowieczna Francja wzięła opowieść Courta de Gébelina i wzniosła na niej katedrę. Mag i uczony Éliphas Lévi połączył dwadzieścia dwa atuty z dwudziestoma dwiema literami alfabetu hebrajskiego oraz kabałą, zmieniając luźny zwyczaj wróżbiarski w system: symboliczną architekturę, którą okultyści mogli studiować, rozbudowywać i o której mogli się spierać. Pod koniec stulecia środek ciężkości przeniósł się przez kanał La Manche do Londynu, gdzie Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku włączył tarota do swojego programu rytuałów i korespondencji.

Z tego stowarzyszenia wywodzi się para, która nadała tarotowi jego współczesne oblicze: A. E. Waite i artystka Pamela Colman Smith. Ich talia z 1909 roku umieściła scenę na każdej karcie, a towarzysząca jej książka nauczyła świat Krzyża Celtyckiego. Od tej chwili każdy mógł wziąć talię i zacząć. To, co najpierw było dworską grą, później paryską modą, a następnie pomocą naukową tajnego stowarzyszenia, stało się czymś, czego ciekawa osoba mogła nauczyć się samodzielnie przy kuchennym stole.

Jak europejska osobliwość stała się światowym zjawiskiem

Reszty dokonał XX wiek. Talia trafiła do masowej produkcji — od 1971 roku jedno amerykańskie wydawnictwo wydrukowało miliony egzemplarzy Rider–Waite–Smith — a kultura masowa odkryła talię: kontrkultura lat 60. i 70. przyjęła tarota obok astrologii i I Ching jako narzędzie samopoznania. Psychologia użyczyła mu również nowego języka. Osoby pozostające pod wpływem Junga zaczęły traktować karty mniej jak przepowiednię, a bardziej jak archetypy — sposób na przyjrzenie się własnej sytuacji z zewnątrz. Choć dokonało się to po cichu, była to największa zmiana znaczenia „odczytu” od czasów Etteilli.

A gra nigdy nie umarła — ten szczegół pomija większość opowieści historycznych. Francuski tarot nadal jest jedną z najpopularniejszych gier karcianych we Francji, z własną federacją krajową i turniejami; odmiany Tarocka pozostają żywe od Wiednia po Alpy. Europa jako jedyna przechowuje jednocześnie oba życia tarota: talię gracza biorącego lewy i talię osoby czytającej karty, kuzynki wywodzące się od tego samego włoskiego przodka.

Dziś to tradycja odczytywania kart okrąża planetę. Brazylia ma jedną z najżywszych kultur tarota na świecie — dlatego ta strona mówi po portugalsku. Nowe pokolenie poznało karty nie w księgarniach okultystycznych, lecz w mediach społecznościowych, gdzie tarot znalazł publiczność, o jakiej jego wiktoriańscy odnowiciele nie mogli marzyć. W każdej fali powtarza się ten sam wzór: karty podróżują, a każde nowe miejsce zadaje im nieco inne pytania.

Co przetrwało podróż

Gdy odsuniemy pięć stuleci nagromadzonych opowieści — tajne stowarzyszenia, kontrkulturę — pozostaje coś trwałego: siedemdziesiąt osiem obrazów ludzkiego doświadczenia, dość uporządkowanych, by nadać myśli strukturę, i dość otwartych, by ją przyjąć. Dlatego gra stała się wyrocznią i dlatego wyrocznia wciąż znajduje nowych odbiorców. Pochód triumfów namalowany dla księcia okazał się zwierciadłem, w którym może się przejrzeć niemal każdy.

Jeśli ta historia zachęca cię do samodzielnego wypróbowania zwierciadła, wylosuj trzy karty i zobacz, co mówią obrazy, zanim sprawdzisz ich znaczenia. A jeśli chcesz wiedzieć, dlaczego to mówią — karta po karcie, w świetle i w cieniu — właśnie temu służy Kurs Tarota, zaczynający się od bezpłatnej lekcji o tej samej historii.